Plastika është bërë një nga sfidat më të mëdha mjedisore në Shqipëri. Çdo vit, sasi të mëdha mbetjesh plastike përfundojnë në lumenj dhe, më pas, në Detin Adriatik. Shishet plastike, ambalazhet e ushqimeve, qeset dhe produktet e tjera njëpërdorimshme mund të qëndrojnë në natyrë për qindra vjet, duke dëmtuar ekosistemet, ndotur ujërat dhe duke ndikuar në cilësinë e jetës së komuniteteve. Mbrojtja e lumenjve nga ndotja plastike nuk është vetëm një çështje mjedisore, por edhe një investim për shëndetin publik, turizmin dhe ruajtjen e pasurive natyrore të vendit.
Edhe pse plastika përbën vetëm rreth 9% të mbetjeve bashkiake në Shqipëri, ajo është ndër materialet që gjenden më shpesh gjatë monitorimeve dhe aksioneve të pastrimit në brigjet e lumenjve dhe plazheve. Sipas Institutit të Statistikave (INSTAT), gjatë vitit 2023 u menaxhuan rreth 844 mijë ton mbetje urbane, por më pak se një e pesta e tyre u riciklua. Pjesa më e madhe vazhdon të depozitohet në landfille, ndërsa një pjesë e mbetjeve nuk mblidhet fare, sidomos në zonat rurale dhe periferike. Gjatë reshjeve të shiut, mbetjet plastike të hedhura në mënyrë të pakontrolluar transportohen lehtësisht drejt përrenjve dhe lumenjve, duke përfunduar më pas në det.
Zhvillimi i shpejtë i turizmit ka sjellë përfitime të rëndësishme ekonomike, por njëkohësisht ka rritur përdorimin e produkteve plastike njëpërdorimshme. Gjatë sezonit veror, hotelet, restorantet, baret dhe bizneset në zonat bregdetare përdorin sasi të konsiderueshme shishe plastike, gotash, ambalazhesh ushqimore dhe produkte të tjera plastike. Pa sisteme efikase të grumbullimit dhe riciklimit, një pjesë e këtyre mbetjeve përfundon në natyrë, duke ndotur lumenjtë dhe vijën bregdetare.
Për të kuptuar më mirë këtë problem dhe për të propozuar zgjidhje konkrete, po zbatohet projekti RiverClean, i cili fokusohet në pellgjet ujëmbledhëse të lumenjve Ishëm dhe Vjosë. Projekti mbledh të dhëna mbi llojet dhe sasinë e mbetjeve që gjenden në bregdet dhe analizon se nga vijnë ato. Duke ndjekur rrugën që ndjek plastika nga qytetet dhe fshatrat drejt lumenjve dhe më pas drejt detit, RiverClean ofron informacion të vlefshëm për hartimin e politikave më efektive të menaxhimit të mbetjeve.
Monitorimet e kryera në Kepin e Rodonit, Plazhin e Hamallajt dhe në zonat bregdetare të lidhura me lumin Vjosë tregojnë një tablo shumë të qartë. Mbetjet më të zakonshme janë shishet plastike të pijeve, kapakët e tyre, ambalazhet e ushqimeve dhe copëzat e plastikës së fragmentuar. Këto janë produkte të përditshme që përdoren vetëm për pak minuta, por qëndrojnë në mjedis për shumë vite. Prania e tyre e vazhdueshme në të gjitha monitorimet tregon se ndotja plastike nuk është rezultat i rasteve të izoluara, por i rrjedhjes së vazhdueshme të mbetjeve nga zonat e banuara drejt lumenjve.
Baseni I Ishmit, ku përfshihet korridori i populluar Tiranë–Durrës, përjeton presion të madh për shkak të urbanizimit të shpejtë, densitetit të lartë të popullsisë dhe rritjes së aktivitetit ekonomik. Në disa zona ende mungojnë shërbimet e plota të grumbullimit të mbetjeve dhe infrastruktura e kanalizimeve, duke bërë që mbetjet të transportohen lehtësisht në lumenj përmes kanaleve kulluese dhe ujërave të shiut.
Ndërkohë, Baseni i Vjosës, edhe pse është një nga lumenjtë e fundit të egër në Evropë, përballet gjithashtu me probleme si depozitimi i paligjshëm i mbetjeve, rritja sezonale e turizmit dhe mbulimi i kufizuar me shërbime të grumbullimit të mbetjeve në disa zona rurale. Gjatë reshjeve intensive, mbetjet e hedhura pranë brigjeve të lumit ose në vende të papërshtatshme transportohen lehtësisht drejt deltës së Vjosës dhe më pas në Detin Adriatik.
Lajmi i mirë është se shumë nga këto probleme mund të zgjidhen duke zbatuar më mirë politikat që tashmë ekzistojnë. Zgjerimi i shërbimeve të grumbullimit të mbetjeve, veçanërisht në zonat periferike dhe rurale, do të parandalonte hyrjen e një sasie të madhe plastike në mjedis. Përmirësimi i mirëmbajtjes së sistemeve të kullimit dhe vendosja e barrierave për kapjen e mbetjeve në pika strategjike do të ndihmonte në ndalimin e plastikës përpara se ajo të arrinte në lumenj. Gjithashtu, vendosja e më shumë koshave dhe pikave të riciklimit në plazhe dhe zona turistike, sidomos gjatë sezonit veror, do të ulte ndjeshëm sasinë e mbetjeve që përfundojnë në natyrë.
Një tjetër hap i rëndësishëm është përmirësimi i menaxhimit të mbetjeve të ambalazheve. Duke qenë se shishet plastike dhe kapakët janë ndër mbetjet më të zakonshme të identifikuara nga RiverClean, krijimi i një sistemi kombëtar të kthimit të depozitës për ambalazhet e pijeve do të inkurajonte qytetarët t’i kthenin ato për riciklim, në vend që t’i hidhnin në mjedis. Po ashtu, zbatimi i plotë i skemës së Përgjegjësisë së Zgjeruar të Prodhuesit (EPR) do të siguronte që prodhuesit dhe importuesit të kontribuonin në financimin e mbledhjes dhe riciklimit të ambalazheve që hedhin në treg.
Megjithatë, mbrojtja e lumenjve nuk është vetëm përgjegjësi e institucioneve publike. Bashkitë, bizneset, shkollat, universitetet, organizatat mjedisore dhe vetë qytetarët kanë një rol të rëndësishëm. Hotelet, restorantet dhe operatorët turistikë mund të reduktojnë përdorimin e plastikës njëpërdorimshme dhe të ofrojnë mundësi për ndarjen dhe riciklimin e mbetjeve. Shkollat dhe universitetet mund të edukojnë të rinjtë për rëndësinë e menaxhimit të përgjegjshëm të mbetjeve, ndërsa komunitetet mund të organizojnë aksione pastrimi dhe të raportojnë vendet ku hidhen mbetje në mënyrë të paligjshme. Edhe veprime të vogla të përditshme, si përdorimi i një shisheje të ripërdorshme ose hedhja e mbetjeve në vendin e duhur, mund të bëjnë një ndryshim të madh.
Projekti RiverClean tregon se vendimmarrja e mirë fillon me të dhëna të besueshme. Duke monitoruar vazhdimisht ndotjen plastike, projekti ndihmon institucionet kombëtare dhe vendore të kuptojnë se ku nevojiten ndërhyrjet më urgjente dhe cilat masa japin rezultatet më të mira. Mbi të gjitha, ai na kujton se lumenjtë e pastër nuk fillojnë në bregdet, por në qytetet, fshatrat dhe komunitetet tona. Çdo shishe plastike e ricikluar, çdo mbetje e grumbulluar siç duhet dhe çdo qytetar i ndërgjegjësuar është një hap më pranë lumenjve më të pastër dhe një Deti Adriatik më të mbrojtur.
Mbrojtja e lumenjve Ishëm dhe Vjosë nuk ka të bëjë vetëm me plazhe më të pastra. Ajo do të thotë ruajtje e biodiversitetit, mbështetje për turizmin, përmirësim i cilësisë së jetës dhe krijimi i një mjedisi më të shëndetshëm për brezat e ardhshëm. Me bashkëpunim më të fortë, menaxhim më të mirë të mbetjeve dhe angazhim të qytetarëve, Shqipëria ka mundësinë të reduktojë ndjeshëm ndotjen plastike dhe të mbrojë disa nga pasuritë e saj më të çmuara natyrore.
Projekti RIVERCLEAN financohet nga Bashkimi Evropian dhe zbatohet nga Milieukontakt Albania në partneritet me Institutin për Menaxhimin e Mjedisit dhe Territorit.
